Hoe ontstaat een kunstwerk? Anselm Kiefer, Armando en de natuur als maker

Hoe ontstaat een kunstwerk?

Anselm Kiefer vertelt erover in een recent  interview in het Getty Center in Los Angeles. Een kunstenaar schept nooit zomaar ‘ex nihilo’ (uit het niets). De kunstenaar bevindt zich in de stroom en de dingen gaan door hem heen. Zo wordt hij als het ware doordrongen van de gedachten en de beweging. Ik luisterde naar zijn formulering en dacht meteen aan  ‘Fluxus’ en zijn vroegere docent Joseph Beuys en inderdaad duikt het woord in de conversatie op. De echte wereld bestaat dus niet. De realiteit kan alleen via iets anders bestaan, in de vorm van een kunstwerk, een gedicht of een stuk muziek. Kiefer noemt  de Veda’s en de filosoof Herakleitos en stelt dat de objecten in de wereld niet vast staan, maar bewegen. Natuurlijk is een kunstwerk óók een illusie maar dan op een ander niveau. Een gedicht heeft de kracht de werkelijkheid iets minder illusoir, dus iets meer echt te laten lijken.

Voor hem betekent kunst meer dan het denken: het gevoel, het intellect en de wil brengen samen het kunstwerk voort.  Daarbij is het een misverstand dat kunstenaars altijd streven naar het esthetische (lees: het mooie). Ze kiezen juist de meest vreselijke onderwerpen en brengen die omhoog naar het niveau van de kunst. Deze opmerking  verwijst naar de opvatting van Friedrich Nietzsche, die stelt dat de kunst de ontstellende dingen van het bestaan kan ombuigen naar voorstellingen waar mee te leven valt. Zoals blijkt uit zijn opmerkingen en denken over kunst staat Kiefer stevig in de traditie van het Duitse denken. De kunstenaar biedt ook een kijkje in zijn maakproces. Hij probeert uit te leggen hoe dat eigenlijk werkt voor hem, een schilderij maken. Voordat hij begint maakt hij altijd een concept, hij heeft een idee van wat hij eigenlijk wil doen. Maar al gaandeweg raakt het concept uit het zicht. Het werkt bijvoorbeeld niet en dan dient zich weer een ander idee aan. Altijd gaat het anders dan hij denkt. En dat is ook waar hij naar op zoek is, hij wil verrast worden. Nadat hij een tijdje te midden van  de materie en het schilderij heeft verkeerd komt er op een gegeven moment een resultaat tevoorschijn.

Maar dan begint het pas. Hij zet het werk voor zich neer en de dialoog met het schilderij begint. Want hij weet niet meteen wat het schilderij hem wil vertellen en wat het voor hem betekent. Bovendien is het net alsof wat hij gemaakt heeft door iemand anders is gemaakt dan hij zelf.  Mooi hoe hij de verwondering die opkomt bij het maken zo naar voren brengt, een ervaring die de vaak veronderstelde volledige controle van de kunstenaar over het proces tegenspreekt. Hij blijkt het ook niet helemaal alleen te kunnen voltooien, regelmatig roept hij de hulp in van de natuur. Dan legt hij het schilderij in de sneeuw of regen. Ook schilderijen veranderen zo en bevinden zich in een proces van worden.

Anselm Kiefer is niet de eerste die de natuur zo’n actieve rol geeft in het maken van een schilderij. Edvard Munch sprak soms over zijn schilderijen als zijn kinderen, maar stelde ze bij zijn ateliers op het landgoed Ekely toch met opzet bloot aan de elementen.De wisselwerking met de natuur blijft ook voor de moderne kunstenaar belangrijk. De manier waarop wij naar de natuur en het landschap kijken wordt bepaald door onze eigen blik. Wij geven het landschap zelf een betekenis, ondertussen weet de natuur van niets.Maar omdat hij ‘vol met geschiedenis’ zit kan Kiefer het landschap niet als onschuldig zien. Veel  van zijn werk van verwijst naar pijnlijke momenten uit de Duitse geschiedenis.

Ook de in Duitsland en Nederland werkende kunstenaar Armando kent deze ervaring. Hij laat in zijn ‘schuldig landschap’ zien dat de almaar doorgroeiende natuur de grond van het slagveld weer toedekt. Maar het blijft knagen. In ‘Dagboek van een dader’ omcirkelt Armando dit gevoel in woorden:

‘Dit landschap heeft kwaad gedaan. Ik kan de legers

vermoeden. Het is hier vredig, maar opgepast. Stilte

komt soms na lawaai: hier was pijn, hier ranselde de

medemens.

De Tijd heeft schuld, alles groeit weer, maar den-

ken wordt vergeten. Verraad!

Dit slagveld blijft mijn eigendom, al leef ik nog zo

erg.’

Armando, Rote Blume 12 7 2013, collectie kunstenaar

Bij Anselm Kiefer verschijnt de tekst, in woorden en zinnen, op het doek en de werken zelf. ‘De woorden stellen de schilderijen bloot aan een gevaar’. Soms spreekt het woord het schilderij zelfs tegen. Je vraagt jezelf af, wat betekent dit werk nu? Zo wordt je er toe aangezet om erover na te denken. Woorden en boeken zijn belangrijk voor Kiefer, een tijdje lang wist hij niet of hij schrijver of schilder wilde worden. Nu laat hij  beide kanten samengaan in zijn kunst. Ik ben blij dat Kiefer geen keuze heeft gemaakt en dat Armando zich zowel in proza en gedichten als in zijn beeldende werk uitdrukt. Beide kunstenaars zorgen zo voor een rijke voedingsbodem waarmee we met hun ogen naar de verhouding tussen mens en wereld kunnen kijken. Totdat het nieuwe schilderij zich aandient.

Het interview met Kiefer geeft een mooi beeld van de zorgvuldige manier waarop de kunstenaar zich probeert te verhouden tot zijn werk en de wereld. De notitieboeken van de kunstenaar uit de jaren 1998 en 1999 kunnen daar verdieping aan geven.

Zo noteert hij op een zondag na een dag in de Auvergne in 1998:

‘in den augen noch die vielen punkte der blumen, gelbe, blaue, weiße, rote, die wiesen übergossen mit gelb, weiß, das wort  übergossen nicht richtig, denn es waren ja einzelne. was war das besondere, das begeisternde an dieser pracht, die wie die morgendliche pracht nach einem nächtlichen schneefall war, wenn alles verändert, alles weiß ist. es ist wohl so, daß eine extreme verwandlung, eine katastrophenumwälzung stattgefunden hat, die diesen schock auslöst, der fragen läßt, nach so langer zeit wieder einmal nach worten suchen läßt. tief unter diesen tasten. diese blumen so zahlreich wie die sterne am himmelszelt.‘

Door de kleurenpracht van de bloemen in de natuur ervaart Kiefer een krachtige omwenteling. Hier moet je zoeken naar woorden. Gelukkig kan in zijn beeldende kunst iets van deze ervaring wel verder gedragen worden.

 

Katja Rodenburg

Deze tekst is een verdere uitwerking van het college over Anselm Kiefer uit de zomercollegeserie Filosofie en de moderne kunst – Munch, Bacon, Beuys, Kiefer voor de HOVO Vrije Universiteit Amsterdam (juli 2017)

Interview met Anselm Kiefer op 27 april 2016, The Getty Center, Los Angeles

Armando, Dagboek van een dader, Bezige Bij, 1990

Anselm Kiefer, Notizbücher Band I: 1998-1999 Suhrkamp Verlag

Katja Rodenburg, Armando en de melancholie van het scheppen, WBooks, 2009

Meer over Armando: zie boven bij Boeken/Publicaties/ Media en

https://antheiablossoms.files.wordpress.com/2016/06/armando-in-berlijn-resten.pdf

Advertenties
Geplaatst in Boek en film inspiratie recensies, Filosofie en Kunst inspiratie, Lezingen, cursussen, symposia, reizen | Tags: , , , , , , | Een reactie plaatsen

Estilo gitano – Leven in zigeunerstijl

Ramon Gieling maakt zijn leven lang al films, en vaak vindt hij zijn inspiratie in Spanje. Zo maakte hij de bekende en originele film ‘En Un Momento Dado’ over Johan Cruijff en zijn betekenis voor de voetballiefhebber in Barcelona. In het boek ‘Het ondankbare leven van Santiago Herrero’ staat het leven van de zigeuner Santiago centraal. In verschillende scènes  volgen we zijn wonderlijke en tragische lotgevallen. Het lot, of zo je wil het toeval grijpt op cruciale momenten in. Lees verder

Geplaatst in Filosofie en Kunst inspiratie, Lezingen, cursussen, symposia, reizen, Spanje, Spaans, Flamenco | Tags: , , , , , , | Een reactie plaatsen

La farsa monea – Documenta 14 – Israel Galvan en de flamenco van de ondergrond

Foto: Stathis Mamalakis

Het is vast niet onopgemerkt gebleven, dit jaar is de Documenta 14 (in Kassel en Athene) onderwerp van vele artikelen in de media. De uitgangspunten van ‘Learning from Athens’ zijn door het curatorenteam onder leiding van Adam  Szymczyk op eigenzinnige wijze ingevuld. De kunstenaars en hun werken  roepen voor de pers en bezoekers vragen op die niet meteen beantwoord worden. Dat is helemaal niet erg. Maar het zou jammer zijn wanneer door deze ondoorgrondelijkheid  het publiek de handdoek in de ring gooit en de werken van de Documenta zo ‘uit het zicht’ blijven. Want elke vijf jaar is de manifestatie de belangrijkste graadmeter van de ontwikkelingen binnen de hedendaagse kunst.

Een bijzondere performance in het programma van de Documenta 14 in Athene vormt het werk La farsa monea , een samenwerking van flamencodanser en choreograaf Israel Galván, flamencozanger Niño de Elche en de kunstenaar en onderzoeker van flamenco, Pedro G. Romero. Lees verder

Geplaatst in Filosofie en Kunst inspiratie, Lezingen, cursussen, symposia, reizen, Spanje, Spaans, Flamenco | Tags: , , , , , , | Een reactie plaatsen

In de blik gevangen – Een essay bij The Watchman II van Marieke Bolhuis

‘The Watchman’ (2016) markeert een nieuw stadium in de ontwikkeling van de kunstenaar Marieke Bolhuis. Haar kunstwerken laten zien hoe zij de werkelijkheid onderzoekt en hoe zij vervolgens ingrijpt. Het is een weerslag van het proces waarin zij de wereld verandert en ombuigt naar haar eigen perspectief. In dit werk komen verschillende media die ze de laatste jaren hanteert samen in een beeld terecht. Een eigen en onderscheidende combinatie van materialen die samen blijven werken en schuren aan de oppervlakte. Lees verder

Geplaatst in Uncategorized | Een reactie plaatsen

Leiding geven en inspireren – Van binnen naar buiten met Anselm Grün

Ginko‘We zijn niet alleen verantwoordelijk voor hoe wij leiden, maar ook voor hoe wij ons laten leiden’

Deze nieuwsgierig makende observatie maakte de Benedictijnse pater Anselm Grün onlangs in een lezing. In Duitsland is hij een fenomeen door de bijzondere plaats die hij inneemt in het denken over leiderschap en management. Door zijn studie in de theologie en later bedrijfswetenschappen is de 71-jarige kloosterling een geliefde inspirator, adviseur en spreker. Bovendien heeft hij zijn inzichten verzameld én beproefd in zijn eigen praktijk als leidinggevende. Zijn ideeën vinden een groot publiek. Lees verder

Geplaatst in Leiderschap inspiratie | Tags: , , , , , , , | Een reactie plaatsen

Krachtige verbeelding, langzame uitvoering – Masterclass en lezing ‘Zwaar metaal, nieuw licht’ Den Bosch

IMG_5625In het kader van het project rond het etsen en moderne ets-technieken ‘Zwaar metaal, nieuw licht’, verzorgde ik een masterclass voor de deelnemende kunstenaars en een afsluitende publiekslezing in het Grafisch Atelier in Den Bosch.

In deze lezing ging ik in op de bijzondere eigenschap van het ets-proces, in diverse vormen. De ets was bij uitstek een kunstvorm die vaak in opdracht werd uitgevoerd. Maar het is ook een middel voor de kunstenaar om juist naar een nieuwe manier te zoeken om zichzelf uit te drukken. Om te proberen, te experimenteren en om zijn kunst te beproeven. Want juist de beperkingen van het technische proces geven aan de maker de vrijheid om intensief met zijn materiaal om te gaan. Zo ontwikkelt William Blake (1757-1827) zijn eigen methode, omdat wat hij wil bereiken nog niet bestaat. Zijn verbeelding zoekt en vindt zo zijn passende uitdrukking. Ook Edvard Munch (1863-1944) schaaft zijn leven lang aan zijn eigen vaardigheden om etsen, houtsnede’s en litho’s te maken. Wat verbergt er zich onder de oppervlakte van deze werken? Lees verder

Geplaatst in Filosofie en Kunst inspiratie, Lezingen, cursussen, symposia, reizen | Tags: , , , , , , , | Een reactie plaatsen

Ode aan de Maas PLAKA in Megen – Tentoonstelling, ode en processie 28 juni – 5 juli 2015

Ode aan de Maas 

Rianne van der Steen

Het PLAKA kunstenaarsinitiatief in Megen organiseert met ‘Ode aan de Maas’ een speciaal evenement en een expositie waarmee ze een verbinding willen leggen tussen de ateliers, het gebouw de Acropolis, het leven en werken in de stad Megen en het Parthenon aan de Maas. Aanleiding is de internationale kunstmanifestatie Biënnale Mater Mosa.

Samen met PLAKA heb ik als curator met plezier gewerkt aan de vormgeving en uitvoering van dit community art project. Zo was het bijvoorbeeld een uitdaging om de voor de tentoonstelling beschikbare ruimte zo in te richten dat er een mooie lijn kon ontstaan. Een lijn die uitnodigt om de werken van de kunstenaars als geheel, maar ook als op zichzelf staande objecten te bekijken.
Lees verder

Geplaatst in Filosofie en Kunst inspiratie | Tags: , , , , , , , , , , | Een reactie plaatsen